Toplu ulaşım sistemleri idaresinde ‘Operasyon Planı’nın öğeleri

Toplu ulaşım sistemleri idaresinde ‘Operasyon Planı’nın öğeleri

Zamanlama (Schedule)

İşletme planın (operasyon planı) en önemli elemanlarından birisi zamanlamadır(Schedule). yani bir otobüsün, uçağın, metronun yada trenin ne kadar sıklıkla ve ne zaman hareket edecegi operasyon planının temel taşlarından birisidir.

Ayrıca işletme planı yapılırken planın yapıldığı bölgenin arazi kullanımına göre çeşitlitli farklılılar gösterebilir. Bu farklılıklar sanayi bölgelerinde sanayinin türüne, konut alanlarının bölgenin dokusuna göre de çeşitlenebilir fakat kesin olan bir şey vardır ki; yolcu operasyon planlarında zamanlama daki kusursuzluk, taşıma amaçlı yapılan operasyon planlarından daha fazla önem taşımaktadır.

Mürettebatın Taşınması (Crew assignment)

Operasyon planının bir diğer elamanı ise personelin nasıl taşınacağı yani “Crew assignment” dır. Ulaşım sektöründe çalışanların ve çalışacak personelin belirlenmesi, çalışacakları yere uygun saatlerden taşınması operasyon planı için çok önemli bir etkendir çünkü, insan gücü pahalı ve birçalışanın işe geç kalması veya gelmemesi işi tamamen aksatabilir.

Örneğin bir havalanın da günün yirmi dört saati çalışanların olması lazım ve çalışan sayılarının ve ulaşım masraflarının en aza indirgenerek belirlenmesi lazım. Personel zamanlmasında ki bir diğer problem ise topluma taşıma sistemlerine olan taleplerin günün belirli saatlerinde zirve noktalarına ulaşmasıdır. Bir çok kişi 7:00 ile 9:00 ve 17:00 ile 19:00 arasında toplu taşıma sistemlerini kullanmayı tabep etmekte ve günün kalan kısımların da telep çok daha az seviyede bulunmakta bu nedenle yoğunluğun en fazla olduğu zamanlarda personel sayısı da en fazla olmak zorunda. İşçi maliyetini en aza indirgemek için operasyon planlarında kullanılan çözüm yolu “split-shift” dir.

Flow Distrubition:

Biraz Önce bahsettiğimiz gibi İnsanların ulaşım talebi günün belirli saatlerinde zirve noktalara ulaşmakta ve bu genellikle belirli saatlerde belirli yönlerde gerçekleşmektedir. Örneğin; sabah 8:00-9:00 arasında izmir de insanların ulaşmak istedikleri nokta konak, akşam 17:00-18:00 saatlerinde ise konaktan balçova, bornova, karşıyaka gibi konut ağırlıklık yerleşim yerlerine veya kırsal yerlerden merkezi yerlere gitmeyi talep etmektedirler. Bu nedenle bu saatlerde araçların dolu gidip boş dönme gibi bir durumla karşı karşıya kalmaktadırlar. Bu durumda operasyon planı yapılırken dikkat edilmesi gereken husulardan birisidir.

   Toplu ulaşım sistemlerinde temel maliyet öğeleri nelerdir? Maliyet-etkin ve yeterli (efficient) bir sistem oluşturmak için nasıl bir yönetim sistemi en iyisi olabilir ve finansman modelleri neler olabilir? 

 

Toplu taşıma sistemlerinde maliyet öğleri 3 farklı şekilde sınıflandırılabilir.

According to inputs ( maliyete göre sınıflandırma)

Bu tür gruplandırma personel giderleri, enerji, yedek parça,  sigorta, amaortismanlar, kiralama giderleri ve faiz maliyetlerini içermektedir. Bu tür sınıflandırma farklı türde bir çok gider olduğunu vurgulamak ve gelecekteki yönelimleri anlamak ve baskın olan gider faktörlerini belirlemek için önem teşkil etmektedir.

According to the activity with the transport operation

Örneğin CIPFA nın otobüs işletmelerinin giderlerine göre belirlediği gruplandırmayı incelecek olursak;

Traffic operating cost ( İşletme maliyeti)

Personel, kondüktör, bilet ekipmanları, uniforma vb. Maliyetler

Enerji maliyetleri

Servis, tamir ve bakım maliyetleri

Yedek parça, Bina kirası, makina maliyetleri gibi giderler

Yönetim giderleri

Sigorta, sağlık, faiz, vergi vb. Giderler.

Bu tür sınıflandırmanın avantajı, giderlerin birbiri ile olan ilişkisinin daha kolay anlaşılması ve artan veya giderlerin nedenlerin daha kolaylıkla gözlemlenebilmesini sağlamasıdır.

According to their basis of variation, and escapability over time

Bu gruplandırmada zaman mesafeden daha önemlidir ve maliyet hesapları zaman üzerinden yapılmaktadır.

Finans – Giderler (Cost)

Ulaşaım maliyetleri ülkeden ülkeye hatta şehirden den şehire göre farklılık gösterebilir ve bu giderler İnşaa masrafları( Construction cost), Araç giderleri ( Vehicle cost),  İşletme giderleri ( operating cost), kullanıcı giderleri( User Cost) olarak gruplandırılabir.

İnşaa masrafları( Construction cost): Bu masraflar daha çok ulaşım yollarının, demir yollarının inşaa edilmesi ve bu inşaa edilecek arazilerin içi ödenen giderlerdir.

Alt katagoriler halinde inşaa masrafları sırayacak olursak; Land Acquisition, Guide for the vehicles, Stations, Storage yrds and maintenance facilities, parking facilities olarak sıralayabiliriz.

Araç giderleri ( Vehicle cost): Ulaşımda kullanılacak olan araçlara ödenen giderlerdir. Bunlar ulaşım türüne ve talep edilen kaliteye göre farklılık gösterebilir. Ayrıca araçların kullanım miktarıda toplamdan bu ktagorideki gider miktarına etki edebilir.

Bu başlıgıda alt katagorilere ayıracak olursak;

Heavy rail(Ağır raylı sistem) , light rail(hafif raylı sistem), Bus(otobüs) olarak katagorilendirilebilir.

Operating Cost( İşletme Giderleri):

Bu giderler içerisinde personel ücretleri, Servisler, Yakıt ve enerji giderleri, bakım giderleri gibi harcamalar bulunmaktadır.

İşletme giderlerini tahmin etmek için basit bir formül bulunmaktadır;

OC:A(VM) + B(VH) + V(PV)

OC: operating cost,    VH :vehicle-miles of service,   VH: vehicle-hours of service, PV: peak hour vehicles in service

Kullanıcı giderleri( User Cost):

Bu masraflar operatörden ziyade kullanıcılar için oluşan giderlerdir. Örneğin; Bilet giderleri, yolculuk zamanı(travel time);  Bekleme zamanı (waiting time), Araçta geçen zaman( in vehicle time), Transfer zamanı.